Η Ορθοδοξία της Δύσης

Ο Σάμιουελ Χάντινγκτον, στο βιβλίο του, Clash of Civilisations έβλεπε την Ελλάδα και την Τουρκία σαν δύο “ανωμαλίες”, χώρες δηλαδή που ανήκουν στο δυτικό στρατόπεδο αλλά πολιτισμικά δεν ανήκουν στη Δύση. Προέβλεπε, δε,  ότι η μεν Ελλάδα θα ενσωματωθεί τελικά στο Ορθόδοξο στρατόπεδο υπό την Ρωσία, η δε Τουρκία στο Ισλαμικό.
Ως προς την Τουρκία, φαίνεται έπεσε μέσα αφού ο Ερντογάν την έχει ήδη σύρει προς τα κει. Βέβαια, το ισλαμικό μπλοκ δεν διαθέτει μια ηγετική χώρα, γι αυτό και διακατέχεται από μεγάλη αστάθεια (πάντα, κατά Χάντινγκτον) κι η μετακίνηση Ερντογάν δεν είναι για να γίνει δορυφόρος κάποιας ισλαμικής ηγέτιδας, αλλά για να εγείρει ακριβώς ηγετικές αξιώσεις.

Η Ελλάδα, παρά τις Σερβορωσόφιλες φυγόκεντρες τάσεις της εξακολουθεί να παραμένει στη Δύση.
Η σημερινή εξέλιξη με την Εκκλησία της Ουκρανίας δείχνει ότι η Ουκρανία θέλει να πάρει θέση στη Δύση, ανάλογη με της Ελλάδας. Κι αντίστοιχα η εκκλησία της να είναι το ίδιο αυτόνομη, υπό την αιγίδα της Κωνσταντινούπολης κι όχι του Ρώσου Πατριάρχη.
Μη ξεχνάμε ότι ανάλογη θέση έχουν η Ρουμανία, η Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο και θέλει να πάρει κι η Σερβία.
Η Ελλάδα, και το Ελληνικό παράδειγμα, φαίνεται να διαψεύδουν τον Χάντιγκτον. Η Ορθοδοξία δεν είναι ξένη προς τη Δύση, όσο κι αν, λόγω Ρωσίας, πολλοί δυτικοί διανοούμενοι έχουν κατά καιρούς διακηρύξει το αντίθετο.

Στην περίπτωση του Χριστιανισμού, φαίνεται όμως πως  τα πολιτιστικά σχίσματα δεν είναι τόσο ισχυρά.

Η Ρωσία αποτελεί, αναμφίβολα, “στρατόπεδο” από μόνης της,  αλλά δεν είναι τόσο λόγω πολιτισμικότητας, όσο μεγέθους και θέσης. Κατά μία έννοια, κι η Ρωσία ανήκει στη Δύση.

Μετά τη μετακίνηση της Ουκρανίας προς τη Δύση, στο Ρωσικό Ορθόδοξο στρατόπεδο μένουν μόνο η Μολδαβία κι η Λευκορωσία.

Αυτό το “σχίσμα” των ορθόδοξων είναι απότοκο και της Ιστορίας αλλά και της γεωπολιτικής στρατηγικής των ΗΠΑ που έχουν επιδιώξει να απομακρύνει όλους τους ορθόδοξους από την επιρροή της Ρωσίας.

Αυτό από άποψη σταθερότητας της περιοχής δεν είναι καλό. Η Ρωσία πάντα ένοιωθε μια “νευρικότητα” για τα δυτικά της σύνορα και γι αυτό είχε επιδιώξει να δημιουργήσει μια buffer zone (σαν Σύμφωνο Βαρσοβίας παλαιότερα, και τώρα με την ενίσχυση και υπόθαλψη αντιδυτικών πολιτικών δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή).

Ποιά θα είναι η επόμενη κίνησή της; Και πόσο θα είναι διατεθειμένες οι “παλαβές” ΗΠΑ του Τραμπ ή των διαδόχων του, να στηρίξουν το δυτικο-ορθόδοξο λόμπυ;

 

Ένα παράδοξο της προσφοράς τροφής στην Ελλάδα

Στο προηγούμενο άρθρο έλεγα ότι θα ξεκινήσω να ερευνώ τα 7 σημεία “άμυνας” της χώρας που είναι οι βάσεις πάνω στις οποίες θα στηριχθεί μια σχετική στρατηγική για το μέλλον.

Το πρώτο απ’ αυτά τα σημεία αφορούσε την επάρκεια τροφίμων σε βάθος χρόνου.

Καθώς άρχισα να ψάχνω δεδομένα για την προσφορά τροφίμων στην χώρα μας, έπεσα πάνω σ’ αυτό το διάγραμμα:

Κανονικά ανέμενα η προσφορά να είναι φθίνουσα τα χρόνια της κρίσης. Αλλά έκανα λάθος. Ξεκίνησε να είναι φθίνουσα (και μάλιστα απότομα) μετά το 2004. Μέχρι τότε ακολουθούσε ήπια ανοδική πορεία.

Τι ακριβώς προκάλεσε αυτή τη μεταβολή; Τα δεδομένα δεν μπορούν να το φανερώσουν.

Γραμμή άμυνας

rawpixel

Πριν λίγες μέρες, κατά προτροπή ένος διαδικτυακού φίλου, παρακολούθησα στο youtube μια ομιλία του Peter Zeihan που μου έδωσε το έναυσμα για μια σειρά σκέψεων κι ανησυχιών.

Στην ομιλία ο Zeihan, με αρκετά εξυπνακίστικο τρόπο, παρουσιάζει μια σειρά από επιχειρήματα που κατατείνουν στο ότι οι ΗΠΑ σαν υπερδύναμη είναι μόνη κι ασυναγώνιστη, κι αυτό για λόγους άσχετους με την τρέχουσα πολιτική ηγεσία ή τις αμέσως παλαιότερες.

Δεν θα μπω στη ανάλυση της ορθότητας αυτής της θέσης. Θέλω μόνο να μείνω σ’ ένα σημείο. Αυτό της ενεργειακής αυτάρκειας. Μιλώντας για ενεργειακά θέματα ο Zeihan αναφέρεται κυρίως στις παραδοσιακές μορφές ενέργειας και δη στο πετρέλαιο, αν και δεν παραλείπει να εκθέσει την πρόβλεψη ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ακολουθούν ανάλογη πορεία.

Ποιό είναι αυτό το σημείο; Το γεγονός ότι νέες μέθοδοι εντοπισμού κι εξόρυξης ενεργειακών αποθεμάτων έχουν καταστήσει τ’ αποθέματα πετρελαίου που βρίσκονται σε σχιστολιθικά πετρώματα (shale), όχι μόνο εκμεταλλεύσιμα αλλά περίπου ίσου κόστους με αυτά της Αραβίας που είναι από τα πιο φτηνά. Και το μέγεθος αυτών των αποθεμάτων αρκεί για να κάνει τις ΗΠΑ ενεργειακά αυτόνομες, με μηδενικές εισαγωγές.

Τι σημαίνει αυτό γεωπολιτικά; Ότι για πρώτη φορά στην Ιστορία τους οι ΗΠΑ δεν θα έχουν ανάγκη τη Μέση Ανατολή. Κι αυτό από μόνο του είναι τεράστιο θέμα. Αρκεί να θυμηθούμε τους δύο πρόσφατους πολέμους του Κόλπου που αναστάτωσαν την υφήλιο και έμπλεξαν και τη χώρα μας σ’ ένα κυκεώνα περιπλοκών χωρίς ορατό, ακόμα, τέλος.

Τι σημαίνει όμως αυτή η αλλαγή; Θ’ αλλάξει προς το καλύτερο η κατάσταση στη Μέση Ανατολή;  Μάλλον όχι. Κι αυτό γιατί η επιστασία που ασκούν οι ΗΠΑ, με ότι αντρρηση μπορεί να έχει κανείς γι αυτήν (κι εν προκειμένω έχω πάμπολλες), έχει κι ένα σταθεροποιητικό ή κατασταλτικό, καλύτερα, χαρακτήρα  που εμποδίζει τις πολλές και φυγόκεντρες τάσεις των χωρών της περιοχής να εκδηλωθούν στο όλο εύρος τους.

Η τελευταίες κινήσεις της κυβέρνησης Τραμπ προοιωνίζουν ανάλογες στάσεις παντού:  αποστασιοποίηση από το ΝΑΤΟ, την Νότια Κορέα και την Ιαπωνία κ.α.

Ας μην αναλωθούμε όμως στην δυνατότητα ή την πιθανότητα μιας τέτοιας κίνησης. Ας την δεχτούμε σαν υπόθεση εργασίας κι ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι αυτό μπορεί να σημάνει για τη θέση της Ελλάδας στην περιοχή της και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει.

Με την Ευρωπαϊκή Ένωση να σπαράσεται από διασπαστικές τάσεις (βλέπε Μεγ. Βρετανία, Ιταλία, Ουγγαρία, Πολωνία) και τις ΗΠΑ να επιδεικνύουν κλιμακούμενη αδιαφορία γι αυτό που παλιά αποκαλείτο Διεθνής Τάξη, η Ελλάδα μένει σε μια περιφέρεια με μια Τουρκία που μεγενθύνεται πληθυσμιακά και τελεί κάτω από αυταρχική διακυβέρνηση, και μια σειρά μικρών αδύναμων μεν, αλλά δυνητικά εχθρικών χωρών στο βορρά της (εχθρότητα που η ίδια φροντίζει συνεχώς να υποδαυλίζει με άστοχες πολιτικές και κινήσεις), με μια Ρωσία που θέλει πρόσβαση στη Μεσόγειο κι εργάζεται εντατικά κι υποσκαπτικά στην περιοχή για να πετύχει αυτό το στόχο, με την ελληνική οικονομία καταβαραθρωμένη κι απόλυτα εξαρτημένη από τον τουρισμό, με τον πληθυσμό ολοένα μειούμενο λόγω μια πρωτοφανούς υπογεννητικότητας και με το πιο ακμαίο κομμάτι των νέων της φευγάτο, μάλλον για πάντα.

Τι πρέπει να γίνει; Τι μπορεί να γίνει σε μια τέτοια συνθήκη;

Αυτό το ερώτημα με βασανίζει τις τελευταίες μέρες και, βέβαια, δεν έχω πρόχειρη απάντηση. Μόνο μερικές σκέψεις ως προς τους άξονες που θα μπορούσε να κινηθεί μια πιθανή απάντηση.

Πρώτη (σκέψη) απ’ όλες:  η ανάγκη της διευρεύνησης απάντησης μέσα από μια σκοπιά που δεν θα χρωματίζεται ιδεολογικά, όσο αυτό είναι δυνατό, για να μπορεί να χωρά τη μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση. Γιατί σε μια εθνική στρατηγική (γι αυτό μιλάμε) δεν χωράνε μικροκομματικά παιχνίδια κι υποθαλπόμενες έριδες.

Ακριβώς επειδή θέλουμε κάτι που να ενώνει στο μέγιστο δυνατό βαθμό, κάτι πραγματικά πατριωτικό (κι όχι εθνικιστικό), η δεύτερη σκέψη μου είναι για μια έδραση στον πραγματισμό κι όχι σε θεωρητικές αναλύσεις. Τι σημαίνει αυτό; Κάτι ανάλογο της περίφημης τοποθέτησης του Ντεγκ Σιάο Πίνγκ: “Άσπρη γάτα; Μαύρη γάτα; Αρκεί να πιάνει ποντίκια!“.

Πως σκιαγραφείς όμως μια τέτοια στρατηγική γραμμή; Από που ξεκινάς;

Δεύτερη υπόθεση εργασίας: από το τέλος. Από το απευκταίο σημείο. Από κει που θέλεις με κάθε τρόπο να μη φτάσεις:  τον πόλεμο και την καταστροφή.

Πως;

Θέτοντας το απλό ερώτημα: πως μπορεί να επιβιώσει η χώρα σε μια μακροχρόνια σύρραξη μ΄ένα μεγαλύτερο εχθρό;

Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα μπορεί να καθορίσει τις γραμμές άμυνας, τα πράγματα τα οποία πρέπει να διαθέτουμε τη μοιραία στιγμή για να τα βγάλουμε πέρα και που θα λειτουργήσουν αποτρεπτικά για να μην έρθει ποτέ μια τέτοια στιγμή.

Ποιά είναι αυτά; Θα παραθέσω μερικές σκέψεις αλλά εδώ θα χρειαστώ τη βοήθεια του κοινού. Είπε κάποιος “αν θες να γνωρίσεις κάτι καλά πρέπει ή να κάνεις έρευνα γι αυτό, ή να το διδάξεις ή να γράψεις βιβλίο”.  Ή να επικαλεστείς τη σοφία του πλήθους, προσθέτω εγώ.

Ποιά είναι αυτή η σοφία του πλήθους; Είναι η συνιστώσα των μικρών γνώσεων που διεθέτουν τα άτομα και που, όταν αρθροίζεται, εξουδετερώνει τις άσχετες παραμέτρους και διαφωτίζει την ουσία ενός θέματος.

Οι σκέψεις μου λοιπόν, που τις θέτω στην κρίση κι αρωγή του αναγνώστη για τον παραπάνω λόγο, είναι οι εξής:

Για να επιβιώσουμε την κρίσιμη στιγμή χρειάζεται να έχουμε λύσει με ικανοποιητικό τρόπο τα παρακάτω προβλήματα και να έχουμε καλύψει τις παρακάτω ανάγκες:

  1. Επάρκεια των αναγκαίων προς το ζην (τρόφιμα, βασικά είδη, φάρμακα) σε βάθος χρόνου.
  2. Αδιατάρακτη πρόσβαση σε πηγές ενέργειας.
  3. Επάρκεια ανθρώπινου δυναμικού, τόσο ποσοτική όσο και ποιοτική.
  4. Συσσωρευμένο πλούτο σε ρευστό ή που μπορεί να ρευστοποιηθεί εύκολα (όχι μνημεία, γη κι ακίνητα) στη διεθνή αγορά, για την απόκτηση των αναγκαίων που τυχόν θα λείψουν.
  5. Επαρκή τεχνολογική βάση για την παραγωγή μέσων άμυνας.
  6. Άυλους πόρους, όπως γνώση, τεχνογνωσία, οργανωτικές δομές αλλά και ηθικό και φρόνημα.
  7. Και, τέλος, συμμάχους, κάτι που θα γίνει όλο και πιο δύσκολο καθώς οι περισσότερες χώρες είναι σε μια πορεία αναδίπλωσης κι εσωστρέφειας.

Η παραπάνω λίστα στην παρούσα κατάσταση φαίνεται σα γράμμα στον Άγιο Βασίλη. Αλλά αν συμφωνήσουμε, έστω πολύ θεωρητικά, ότι είναι περίπου σωστή και πλήρης, τότε έχουμε κάτι για να στοχεύσουμε. Μπορούμε να συζητάμε (και να διαφωνούμε δημιουργικά) για επι μέρους μεθόδους και πολιτικές που θα κατατείνουν σ’ αυτό το στόχο και θα δώσουν συνοχή και συνέχεια στις εθνικές αλλά και κομματικές επιδιώξεις.

Η διερεύνηση των παραπάνω επτά σημείων με σκοπό να μεταφραστούν σε απτούς στόχους, είναι για μένα ένα ζητούμενο. Σκοπεύω να του αφιερώσω χρόνο μου, χρόνο που μου λείπει, όχι για κάποια προσωπική φιλοδοξία αλλά γιατί έχω πλέον ένα παιδί και θέλω να μπορώ να ελπίζω ότι αυτό το παιδί έχει μέλλον σ’ αυτό τον τόπο.

 

Η Ευρώπη και τα ψηφιακά μονοπώλια

By Ramon Salinero

Τις προάλλες ο Economist σ’ ένα άρθρο του, ισχυριζόταν ότι η Ευρώπη πρέπει να χρησιμοποιήσει τη νομοθετική της δύναμη και την εξουσία να θέτει πρότυπα για να κερδίσει μια θέση στον πόλεμο της τεχνητής νοημοσύνης.

European policymakers can also make better use of the one area where they are world-class—setting standards. 

Σήμερα διαβάζω στο Businessweek για το πρόστιμο των 5 δις στη Google, και πως θα μπορούσε να δώσει ευκαιρία στην εμφάνιση αντιπάλων της. Ναι, υπάρχουν και τέτοιοι. Το άρθρο αναφέρει τη γαλλική μηχανή αναζήτησης την  Qwant  αλλά χαίρομαι που υπάρχει παρά τον άπειρα δύσκολο ανταγωνισμό που αντιμετωπίζει.

 The EU’s $5 billion July ruling against Google’s Android operating system also demanded changes to reduce the company’s self-promotion on Android devices, and it’s giving beleaguered rival search engines and web browsers a rare chance to compete.

Και τα δύο θέματα μου θυμίζουν ένα παλιότερο άρθρο μου στ’ αγγλικά όπου ισχυριζόμουν ότι ένας εμπορικός πόλεμος ΗΠΑ και του υπόλοιπου κόσμου, όσον αφορά την Ευρώπη, θα ζημιώσει τις ΗΠΑ γιατί θα ορθώσουν εμπόδια σε πολύ σημαντικότερους τομείς από το ατσάλι και το κάρβουνο. Στην ουσία, θα επιβάλει η Ευρώπη, “δασμούς”, έλεγα, στα ψηφιακά προϊόντα των ΗΠΑ.

Και γιατί όχι;

Τα επιχειρήματα περί ανοιχτών αγορών κι ελεύθερου ανταγωνισμού, όταν μιλάς για εταιρείες σαν την Google  ή το Facebook, είναι αστεία. Εκεί που δρουν de facto μονοπώλια, δεν υπάρχει ανταγωνισμός καν, πολύ περισσότερο ελεύθερος.

Η Ευρώπη είναι δυσανάλογα φτωχή ψηφιακά. Χρειάζεται κάποιους μεγάλους αυτόχθονες παίκτες. Κι η προστασία που ορθώνουν οι Ευρωπαϊκοί κανονισμοί (ξέρετε, αυτοί που βάζουν οι άχρηστοι γραφειοκράτες των Βρυξελλών που δεν είναι εκλεγμένοι κτλ κτλ), είναι μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία.

Πολύ ρομαντικά σκεπτόμενος μάλιστα, απορούσα που δεν έχει με κάποιο πιο συγκεκριμένο τρόπο διαμορφωθεί ήδη μια τέτοια πολιτική. Π.χ. να ορίστει ως  επίσημος browser η ΕΕ  στα όργανα της τον Νορβηγικό Opera. Ή, ακόμα πιο τραβηγμένο, να δώσει κίνητρα στον  Firefox να μεταφέρει την έδρα του στην Ευρώπη.

Κι ακόμα, πριν ακούσω για την Qwant , να προσελκύσει την Duck Duck Go που σαν την Qwant, διακηρύσει την προστασία των ψηφιακών δεδομένων των χρηστών.  Αν κι αυτό θα συμβεί έμμεσα αν ολοκληρωθεί η απελευθέρωση των Android.

Υπάρχουν τρόποι να φτιαχτεί το Ευρωπαϊκό ψηφιακό οχυρό. Η θέληση λείπει.

Nikos Anagnostou

01/10/2018

Η επιλογή δεν είναι από κάποια δημοσιογραφικά καλλιστεία αλλά από Δρ Ιωαννίδη του Στάνφορντ πλέον κι αν πιάνω σωστά το πνεύμα του άρθρου μάλλον θέλει να το τρίψει στη μούρη ορισμένων εδώ, του Υπουργού Παιδείας μη εξαιρουμένου, υποψιάζομαι.
Λέει πχ:
«Τα ελληνικά πανεπιστήμια ανέχονται νησίδες αριστείας, όμως οι δέκα κύριοι στόχοι τους είναι άλλοι: Να αποτελούν τον σκουπιδότοπο όλων των κομμάτων, να ανακυκλώνουν την παραπαιδεία, να προσπορίζουν εισόδημα από ενοικιαζόμενα, να μετατρέπουν ανίκανους καθηγητές σε ανίκανους πολιτικούς, να διατηρούν το επίπεδο καλλιέργειας στα χαμηλότερα δυνατά επίπεδα, να συντηρούν μαυσωλεία ιδεοληψιών, να εκχωρούν αφρούρητα ημισκότεινα οικόπεδα σε τοξικομανείς, να προσφέρουν πρακτική εξάσκηση στην τέχνη του ξυλοδαρμού, να διαθέτουν πεδία βολής για εύκαιρη ρίψη μολότοφ και να δίνουν πτυχία απλώς για να δίνουν πτυχία. Αριστεύουμε και στους δέκα στόχους»
Enjoy.
Για μένα πάντως είναι φρέσκο αεράκι μια τέτοια λίστα.

http://www.kathimerini.gr/987304/article/epikairothta/ellada/ellhnes-sthn-koryfh-ths-episthmhs

Nikos Anagnostou

23/09/2018

Αυτοί οι κουμουνιστές του Economist!

Πέραν της πλάκας, το μάτι μου έπεσε στο βίντεο ενώ σκεφτόμουν το περιβόητο Fundamental Attribution Error της ψυχολογίας, που περίπου λέει ότι τις αποτυχίες μας και τα στραβοπατήματα, τις αποδίδουμε περισσότερο την τύχη και τις συνθήκες, ενώ των άλλων τις αποδίδουμε στην προσωπικότητα και την πρόθεση. Αντίθετα, τις επιτυχίες μας τις αποδίδουμε στην προσπάθεια και την προσωπικότητα μας, ενώ των άλλων στις συνθήκες και την τύχη.

Χοντρικά, λοιπόν, ο Economist μας λέει ότι δεν γίνεσαι πλούσιος (στην Αμερική, τουλάχιστον) επειδή δούλεψες σκληρά αλλά επειδή γεννήθηκες έτσι, ή παντρεύτηκες έτσι.

Now, go dream of pitchforks. 

Nikos Anagnostou

20/09/2018

Σαν παιδί έχαιρα άκρας υγείας. Σ’ όλη μου την παιδική ηλικία άρρωστησα σοβαρά μόνο δυο φορές, τη μια με ιλαρά και την άλλη με ανεμοβλογιά. Η ανεμοβλογια με χτύπησε πολύ ελαφριά. Πέραν από τα εξανθήματα, δεν είχα τίποτα. Η ιλαρά όμως ήταν το κάτι άλλο: πυρετό 40 επι μέρες. Παραληρούσα. Είχα παραισθήσεις. Το δέρμα μου κατάστικτο. Κι έμεινα στο κρεββάτι βδομάδες. Το εμβόλιο για την ιλαρά δεν ήταν διαδεδομένο τότε. Κι οι γονείς μου ήταν απλοί άνθρωποι που πιθανώς να μη γνώριζαν.
Αν το είχα κάνει, θα είχα αποφύγει μια από τις πιο δυσάρεστες κι επώδυνες εμπειρίες της παιδικής μου ηλικίας.

Δεν ξέρω πως να χαρακτηρίσω τους γονείς που υποβάλλουν τα παιδιά τους σ’ αυτό το μαρτύριο. Γιατί ακόμα κι αν δεχτώ τον αστήριχτο κίνδυνο του εμβολίου για πρόκληση αυτισμού, ποιος είναι μεγαλύτερος κίνδυνος; Να αποκτήσεις αυτιστικό παιδί (που πάρα πολλά είναι αξιολογότατα και με ειδικες ικανότητες), ή να χάσεις το παιδί σου τελείως;

37 dead as measles cases spike in Europe

Με την αλλαγή του κλίματος δεν είναι η φύση που κινδυνεύει. Αυτή θα βρει το δρόμο της και, αναλόγως συνθηκών, κάποια είδη θα ευδοκιμήσουν και θα πολλαπλασιαστούν. Παράδειγμα, εδώ, οι αράχνες του Αιτωλικού. Οι αβεβαιότητες αφορούν βασικά εμάς τους ανθρώπους.
https://www.bbc.com/news/world-europe-45572331
 

Για ποιόν χτυπά το κουδούνι;


Jess Watters

Γλώσσα

Στο σχολείο ποτέ δεν ήμουν άσσος στη γραμματική. Ακόμα έχω θέματα, ειδικά με τη σύγχιση που μου έχουν προκαλέσει 3 + 1 διαφορετικές γραμματικές: οι τρεις που διδάχτηκα κι η μία που ισχύει πλέον δηλαδή αρχαία, καθαρεύουσα, δημοτική Τριανταφυλλίδη και δημοτική Μπαμπινιώτη.

Επίσης με τη σύνταξη έχω ακόμα θέματα. Όταν γράφω κάτι μεγάλο, στην πρώτη γραφή συνήθως ο λόγος είναι μακροπερίοδος, με πρωθύστερα κι ανορθόδοξες τοποθετήσεις των υποκειμένων και προσδιορισμών. Χρειάζεται κάμποσα περάσματα για να φέρω τέτοιες παραγράφους σε λογαριασμό.

Τα λέω αυτά για να τ’ αντιπαραβάλω με την έκπληξη που νοιώθω κάμποσα χρόνια τώρα με την αδυναμία στοιχειώδους σύνταξης κειμένων από την πλειονότητα των συνεργατών, πελατών, προμηθευτών κλπ.

Που, με δεδομένες τις αδυναμίες μου, για να είναι η δική μου έκπληξη μεγάλη, φαντάζομαι πόσο τεράστια θα είναι αυτών που όντως γράφουν και μιλάνε σωστά και με ευχέρεια.

Θα μπορούσα να το προσπεράσω λέγοντας “ε, με τεχνικά θέματα καταπιάνεσαι, δεν έχει πολλούς φιλόλογους εδώ. Τι περίμενες;”

Αλλά δεν δουλεύω στη ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη, ούτε σε μηχανουργεία. Οι άνθρωποι με τους οποίους έρχομαι σ’ επαφή είναι, στην πλειονότητα τους, απόφοιτοι ΑΕΙ ή ΤΕΙ. Και, κατά τ’ άλλα, έξυπνοι, ικανοί κι, αρκετές φορές, επιτυχημένοι.

Τι είναι αυτό που εμποδίζει ένα έξυπνο κι ικανό άνθρωπο να μάθει σωστά τη γλώσσα του;

Αριθμητική

Πέραν του στενού μου κύκλου, στις τυχαίες συναλλαγές της καθημερινότητας, έχω συναντήσει σε μεγάλο ποσοστό το … πρόβλημα των ποσοστών. Το τόσο τοις εκατό, αποτελεί ένα δύσβατο λόφο που πάνω του γλυστράνε άνθρωποι που μπορούν να κάνουν με το μυαλό πράξεις 3 ή 4 ψηφίων. Όταν δε, πάμε στις πράξεις με ποσοστά (x -20%x), συνήθως επίκειται πανωλεθρία.

Οδηγίες χρήσης

Με την επιταχυνόμενη τεχνολογική πρόοδο, κατακλυζόμαστε συνεχώς από νέες συσκευές που δεν υπήρχαν όταν πηγαίναμε σχολείο, κι ούτε διδαχτήκαμε ποτέ πως να λειτουργούμε κάτι παρόμοιο.

Και δεν μιλάω για υπολογιστές και κινητά που έχουν, ομολογουμένως, μια καμπύλη εκμάθησης, αλλά πράγματα όπως ηλεκτρονικούς αναγνώστες, συναγερμούς και συσκευές αναπαραγωγής ήχου που συνδέονται με το κινητό κτλ, πράγματα, δηλαδή, που χρησιμοποιούμε καθημερινά αλλά που επίσης αλλάζουν καθημερινά.

Η εικόνα εδώ είναι η εξής: υπάρχουν οι τεχνοφοβικοί (που συνήθως θεωρούν εαυτούς αντίπαλους της τεχνολογίας για ιδεολογικούς λόγους) κι αυτοί που έχουν ανέβει την ηλικιακή κλίμακα. Και οι δύο ομάδες αδυνατούν να διεκπεραιώσουν βασικές ενέργειες με τέτοιες συσκευές χωρίς διδασκαλία, κι ακόμα κι ύστερα απ’ αυτήν.

Αιτήσεις και πρωτόκολλα

Αργά ή γρήγορα, έρχεται η στιγμή να συναλλαγούμε με το κράτος. Το κράτος που μισούμε όταν μας ζητά, αλλά αγαπάμε να μας δίνει.

Το πάρε δώσε αυτό έχει συνήθως τη μορφή της συμπλήρωσης κι υποβολής ενός εντύπου: μια αίτηση (χειρόγραφη ή μη), μια δήλωση (υπεύθυνη ή φορολογική) μια ψήφο (σωτήρια ή άχρηστη).

Με μηχανισμούς απαρχαιωμένους, προσωπικό ακατάλληλο κι ανεκπαίδευτο, η συναλλαγή με το κράτος αποδεικνύεται μια από τις πιο δύσκολες ικανότητες (στην κλίμακα του στοιχειώδους). Κι αυτό γιατί υπάρχουν πάντα κάποιες γραπτές οδηγίες που δεν αναζητούμε, δεν διαβάζουμε, δεν καταλαβαίνουμε, και, βέβαια, δεν επικαλούμαστε όταν πέφτουμε πάνω σε τοίχους αυθαιρεσίας κι αδιαλλαξίας.

Λειτουργικός αναλφαβητισμός

Αυτά που περιγράφω παραπάνω είναι όψεις του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Κι αν τ’ αναγνωρίσατε από την εμπειρία της καθημερινότητας όπως διατρέχατε το κείμενο, πάει να πει ότι το πρόβλημα είναι γενικό και μεγάλο.

Κι αυτό το πρόβλημα έχει μια ρίζα: το σχολείο.

Το ελληνικό σχολείο παράγει λειτουργικά αναλφάβητους πολίτες ακόμα και σε περιπτώσεις που είναι εξαιρετικά γραμματιζούμενοι.

Θυμάμαι κι ακούω συχνά συζητήσεις του τύπου:

“τι τα θέλουμε τ’ αρχαία, φιλόλογοι θα γίνουμε; “

“τι τα θέλουμε τα μαθηματικά, επιστήμονες θα γίνουμε;”

κλπ

Συζητήσεις κι ενστάσεις που φανερώνουν τη βαθειά ριζωμένη πεποίθηση ότι το σχολείο είναι ή πρέπει να είναι μόνο μια επαγγελματική προετοιμασία.

Πολίτης ή εργαζόμενος;

Το να έχεις δουλειά είναι ευλογία. Το να ξέρεις να την κάνεις καλά, μεγαλύτερη. Αλλά οδοντοτεχνίτης, τραπεζικός, οδηγός ταξί και μεταλορύχος είσαι για ένα 8ωρο τη μέρα, πέντε μέρες τη βδομάδα, μέχρι τη συνταξιοδότηση. Η ζωή είναι ευρύτερη από την εργασία και το επάγγελμα, και χρονικά και ποιοτικά. Πολίτης και μέλος της κοινωνίας είσαι μέχρι το τέλος της ζωής σου.

Για το δεύτερο ποιός θα σ’ εκπαιδεύσει; Που θα μάθεις τις βασικές δεξιότητες να πλοηγείσαι, να επικοινωνείς και να συναλλάσεσαι σε μια σύγχρονη κοινωνία; Κι ακόμα περισσότερο, που θα μάθεις να μαθαίνεις, γιατί αυτή η κοινωνία αλλάζει με ιλιγγιώδης ρυθμούς κι απαιτεί πλέον ν’ αλλάζεις μαζί της. Κι αν δεν το κάνεις σε πετάει σε κάποιο περιθώριο: οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό.

Το σχολείο

Το σχολείο που ξεκίνησε σήμερα μ’ αγιασμό και ανάγνωση εγκυκλίου για το bullying, είναι αυτό που θα έπρεπε να προετοιμάζει λειτουργικά εγγράμματους πολίτες. Όχι γιατρούς, μηχανικούς, οικονομολόγους.

Πολίτες.

Και για να το κάνει, πρέπει να δείξει στα παιδιά το από που προερχόμαστε, τι είμαστε και που πηγαίνουμε. Σαν είδος (επιστήμη), σαν έθνος (ιστορία), σαν άνθρωποι (λόγος και τέχνες, ψυχολογία, κοινωνιολογία, αγωγή), σαν πολίτες (γραφή κι ανάγνωση, αριθμητική, ομιλία, κρίση).

Γιατί δεν μαθαίνουμε φυσική, χημεία, βιολογία για να δουλέψουμε κάποτε στο CERN ή στη NASA, αλλά για να μπορούμε να καταλάβουμε θέματα για τα οποία πιθανώς να κληθούμε ν’ αποφασίσουμε σε κάποια μελλοντική εκλογική διαδικασία, όπως: πυρηνική ενέργεια, εναλλακτικές μορφές ενέργειας, τι σημαίνει διαστημικό ταξίδι, τι δουλειά κάνουν οι δορυφόροι και πως διαμορφώνονται σχέσεις κυριαρχίας κι εξάρτησης μέσα από την εκμετάλλευση του διαστήματος.

Δεν μαθαίνουμε ιστορία για να φοράμε αρχαίες περικεφαλαίες σε ευρωπαϊκά πρωταθλήματα αλλά για να αντιληφθούμε τη δυναμική των σχέσων των λαών, τις στάσεις τους και τις αποφάσεις τους και τι οδηγεί σε πρόοδο κι ευημέρια και τι σε μαρασμό κι υπανάπτυξη.

Δεν διαβάζουμε λογοτεχνία για να γίνουμε κουλτουριάρηδες αλλά για να ανιχνεύσουμε το δικό μας συναίσθημα, τη δική μας αίσθηση του ωραίου και του καλού.

Είναι δύσκολο να εξηγήσεις στα παιδιά αυτό το σκεπτικό. Αλλά δεν χρειάζεται. Αυτό που χρειάζεται είναι να εκμεταλλευτείς το έμφυτο χαρακτηριστικό της περιέργειας, για να τα οδηγήσεις να σκεφτούν και να ψάξουν, να δοκιμάσουν, ν’ αποτύχουν, να ξαναδοκιμάσουν και να μάθουν τελικά ότι η μάθηση δεν έχει τέλος. Η μάθηση είναι το ταξίδι.

Ο ηθικός χάρτης της Ελλάδας

Στο βιβλίο “The Righteous Mind” (hat tip στον Nikolaos Papachristou) ο εβραϊκής καταγωγής Αμερικάνος καθηγητής ψυχολογίας Jonathan Haidt επιχειρεί να χτίσει μια θεωρία που να εξηγεί την ηθικότητα (morality) γενικά, κι ειδικά το ρόλο της στις πολιτικές διαφορές κι αντιπαραθέσεις.

Το βιβλίο είναι πολύ ενδιαφέρον κι ο Haidt, στην πορεία της αιτιολόγησης των θέσεων του, διατρέχει την Δυτική φιλοσοφία, χρησιμοποιεί συμπεράσματα της ανθρωπολογίας, της εξελικτικής βιολογίας, της γενετικής και των νευροεπιστημών, και, βέβαια, της ψυχολογίας, χωρίς να γίνεται δυσνόητος κι ακατάληπτος.

Η πεμπτουσία του βιβλίου είναι η εξής:

Ο ελέφαντας κι ο αναβάτης του

Η διαμόρφωση της ηθικής συμπεριφοράς είναι κάτι οφείλεται στην εξελικτική μας ιστορία, τόσο βιολογικά, όσο και πολιτιστικά, και, ίσως το σημαντικότερο, ειδικά όταν αυτά τα δύο συμβαδίζουν κι αλληλοεπηρεάζονται.

Την πρωτοκαθεδρία στην ηθική συμπεριφορά την έχει η ενόραση, το ένστικτο και το συναίσθημα, σε αντίθεση με ότι ισχυρίζονται κι επιθυμούν οι ρατιοναλιστές από τον Πλάτωνα μέχρι τον Κάντ και τον Στούαρτ Μίλ.

Ο Heidt χρησιμοποιεί την εικόνα ενός ελέφαντα κι ενός αναβάτη του κι ισχυρίζεται πως ο ελέφαντας (το ορμέμφυτο, η ενόραση, το συναίσθημα) καθορίζει την πορεία, ενώ ο αναβάτης (ο λόγος) στην καλύτερη περίπτωση απλά την επηρεάζει.

Οι ηθικοί γευστικοί κάλυκες

Οι βάσεις των ηθικών νορμών μπορεί να διαφέρουν στις λεπτομέρειες τους από χώρα σε χώρα και πολιτισμό σε πολιτισμό αλλά κατά βάση εδράζονται σε γεννετικά προκαθορισμένους 6 πυλώνες:

  • Care (Φροντίδα)
  • Justice (Δικαιοσύνη)
  • Freedom (Ελευθερία)
  • Loyalty (Αφοσίωση)
  • Authority (Εξουσία)
  • Sanctity (Ιερότητα)

Αυτοί οι πυλώνες είναι γεννετικά καθορισμένοι και προδιαγράφουν αλλά δεν προκαθορίζουν. Προδιαγράφουν με την έννοια ότι θέτουν τα πλαίσια της συμπεριφοράς πριν ο άνθρωπος αρχίσει να σκέφτεται και να εξετάζει τις πράξεις του, αλλά μπορούν να μεταβληθούν από το περιβάλλον και το λόγο.

Ο Heidt τους παρομοιάζει με τους γευστικούς κάλυκες. Η ευαισθησία του κάθε κάλυκα κι ο βαθμός της συνειδητής επιλογής και καλλιέργειας του από το άτομο, καθορίζουν την ηθική προσωπικότητα.

Η ηθική είναι κάτι σαν κουζίνα που μπορεί να επαφίεται σε απλές μόνο γεύσεις ή να ξεδιπλώνει πολύπλοκους λεπτούς συνδιασμούς.

Η ηθική ενώνει και τυφλώνει

Η εξελικτική προέλευση της ηθικής θέτει σαν πεδίο της την ομάδα, τη φυλή, το “εμείς” κι εξηγεί διχοτομίες συμπεριφορών προς τους ομόφυλους, ομοεθνείς, ομόθρησκους σε αντίθεση με τους αλλόφυλους, αλλοεθνείς κι αλλόθρησκους. Έτσι η ηθική ενώνει μια ομάδα, αλλά τυφλώνει ως προς όλες τις άλλες.

Κατά τη γνώμη του Heidt, το ηθικό σύμπαν των liberals (προοδευτικών) βασίζεται στα τρία πρώτα συστατικά της ηθικής (care, liberty, justice) ενώ των συντηρητικών στον πλήρη κατάλογο.

Η ηθική της αφοσίωσης (loyalty), του σεβασμού στην εξουσία (authority) και της ιερότητας (sanctity) στ’ αυτιά των liberals ακούγονται σαν παρωχημένοι κώδικες που η ανθρωπότητα καλά θα κάνει να ξεχάσει.

Αυτή η θέση είναι που στερεί από τους προοδευτικούς τη δυνατότητα ν’ απευθυνθούν στις ομάδες που έχουν βαθειά μέσα τους αυτά τα τρία στοιχεία ηθικής κι έτσι τις αφήνουν βορά κι έρμαιο στις απολυταρχικές ιδεολογίες και στους κάθε λογής καιροσκόπους και λαϊκιστές.

Σταματάω εδώ την ηθελημένα μη πλήρη και στεγνή παρουσίαση του βιβλίου για ν’ αφήσω στον αναγνώστη τη χαρά να το ανακαλύψει μόνος του.

Γι αυτούς που βαριούνται ή δεν διαβάζουν, να ένα βίντεο με τον ίδιο το Heidt που συνοψίζει τις ιδέες του.


Θέλω τώρα να χρησιμοποιήσω την ανάλυση της ηθικότητας του Heidt για να επιχειρήσω μερικές παρατηρήσεις για την ελληνική πραγματικότητα.

Στον εδώ αυτοπροσδιοριζόμενο προοδευτικό χώρο παρατηρούμε μια διχοτομία μ’ αυτήν που κάνει ο Heidt μεταξύ conservatives και liberals. Η ηθική της αριστεράς και μέρους του κέντρου είναι αυτή των αμερικάνων liberals. Τα κύρια αιτήματα είναι για ίσες ευκαιρίες (justice), για προστασία των αδυνάτων (care), για δικαιώματα μειονοτήτων (care και liberty), η αλληλεγγύη των λαών (care και justice) κι η εξάλειψη της φτώχιας (care και justice).

Έχουμε όμως και την ελληνική ιδιομορφία, όπου μεγάλο κομμάτι της σοσιαλδημοκρατίας και του κέντρου δεν αντιτίθεται στην εκκλησία και δίνει μεγάλη σημασία στην ελληνικότητα, ότι κι αν σημαίνει αυτό.

Για τις πιο δύσκολες διαστάσεις της ηθικότητας (loyalty, authorigy, sanctity), τα πράγματα δεν μπορούν να γίνουν κατανοητά αν τα σκεφτόμαστε σε macro επίπεδο. Θα δώσω μερικά παραδείγματα για να διευκρινήσω τι εννοώ:

1.Εξουσία (ή κύρος) 

Η εξουσία σαν ηθική διάσταση δεν αναφέρεται σώνει και καλά στην πολιτική εξουσία αλλά στην έννοια μιας ιεραρχίας που τα μέλη μιας κοινότητας αναγνωρίζουν και σέβονται. Πχ ο σεβασμός απέναντι στους ηλικιωμένους. Λογικά, δεν υπάρχει κανένας λόγος να αποδίδουμε σεβασμό σε κάποιους οι οποίοι κουβαλάνε μερικά χρόνια παραπάνω από μας, κι όμως η κοινή μας ηθική μας κάνει να υπακούουμε σ’ αυτή την αρχή.

Η προσωπική μου εμπειρία συνάδει: από τότε που απέκτησα γκρίζα μαλλιά (κι έχασα τα υπόλοιπα) οι νεότεροι με τους οποίους γνωρίζομαι και συνεργάζομαι μου απευθύνουν το λόγο στον πληθυντικό και πολλές φορές δυσκολεύονται να τον εγκαταλείψουν παρά την επιμονή μου. Όταν ρωτάω γιατί μου μιλάνε στον πληθυντικό, η απάντηση πάντα είναι μία: από σεβασμό.

Αντίθετα, στις διεθνείς επαφές μου οι αντίστοιχες ηλικίες δεν χρειάζονται καν προτροπή για να χρησιμοποιήσουν ενικό και μικρό όνομα. Το θεωρούν αυτονόητο.

Γιατί επιδεικνύουμε αυτό τον έστω επιφανειακό σεβασμό στους μεγαλύτερους; Είναι συμπεριφορά που εξηγείται μονάχα εν μέρει από τη οικογενειακή και σχολική αγωγή, ειδικά σε μια χώρα που η αγένεια είναι μάλλον κανόνας.

Το ελληνικό ηθικό σύμπαν μέσα στο οποίο ζούμε κι αναπνέουμε το επιβάλλει. Αναγνωρίζει άτυπες ιεραρχίες και τις σέβεται.

2. Αφοσίωση

Στην χώρα μας έχουμε πολύ λίγα επεισόδια καψίματος της εθνικής σημαίας, κυρίως από αναρχικούς. Τα κόμματα, ακόμα κι αυτά της άκρας αριστεράς που είναι τουλάχιστον κατ’ όνομα διεθνιστικά, δεν έχουν προβεί σε τέτοιες ενέργειες. Η σημαία έχει μείνει εντυπωσιακά σεβαστή, ο αυθόρμητος δε σημαιοστολισμός των σπιτιών στις εθνικές επετείους έχει μεν μειωθεί, παραμένει όμως σε υψηλά ποσοστά.

Η σημαία είναι ένα σύμβολο. Μ’ αυτό δηλώνουμε την συμμετοχή μας στη μεγάλη ομάδα που λέγεται ελληνικό έθνος. Ο σεβασμός προς τη σημαία είναι σεβασμός προς το έθνος που ανήκουμε. Είναι σεβασμός προς την ομάδα.

Η πίστη στη χώρα, το έθνος ή τη φυλή κρατεί καλά. Κι αυτό εξηγεί και τις αντιδράσεις στα εθνικά θέματα. Πχ γιατί η συντρηπτική πλειοψηρία των Ελλήνων δεν επιθυμεί συμβιβασμό στο Μακεδονικό.

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Για να καταλάβετε την εσωτερική σας προδιάθεση, κάντε το εξής νοητικό πείραμα. Έχετε μια σημαία στο σπίτι, που έχει φθαρεί και πρέπει να την αντικαταστήσετε; Πόσο εύκολα θα πετάγατε την παλιά στα σκουπίδια ή θα την κάνατε σφουγγαρόπανο; Αν αυτές οι προοπτικές σας δημιουργούν ένα σφίξιμο και μια αποστροφή, είναι γιατί έχει δράση το ηθικό συναίστημα της αφοσίωσης, το οποίο νοιώθεται πριν καν το σκεφτείτε να το παραβιάζετε.

3. Ιερότητα

Η έννοια του ιερού δεν είναι απαραίτητα θρησκευτική με τη στενή έννοια. Είναι αυτό που νοιώθουμε ότι μερικά πράγματα βεβηλώνονται από τη συμπεριφορά μας, παρότι λογικά δεν υπάρχει καμιά δικαιολόγηση για κάτι τέτοιο.

Παράδειγμα, όταν η Gucci ζήτησε τον Παρθενώνα για επίδειξη μόδας, η μεγάλη μερίδα του κόσμου ήταν αντίθετη. Πίσω από τις λογικές της αντίδρασης σε πολλές περιπτώσεις κρυβόταν η αίσθηση της βεβήλωσης. Απ’ όσο ξέρω η πλειονότητα των νεοελλήνων, εκτός από κάτι γραφικούς, δεν πιστεύει στο δωδεκάθεο. Από που προκύπτει αυτή η αίσθηση λοιπόν;

Η ελληνική κοινωνία μπορεί να μην είναι μια έντονα θρησκευόμενη κοινωνία είναι όμως μια κοινωνία που δεν απομακρύνεται από τη θρησκευτική μεταφυσική. Κι αυτό προκύπτει από την αντιδιαστολή της πίστης στο Θεό με την υπαγωγή στους θρησκευτικούς κανόνες.

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Από την έρευνα “Τι πιστεύουν οι Έλληνες”

Το ηθικό σύμπαν του Έλληνα ταιρίαζει περισσότερο με πιο παραδοσιακών κοινωνιών, κι αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν από τον λεγόμενο προοδευτικό χώρο τόσο στην χάραξη πολιτικής όσο και στην επικοινωνία.

Ανάλογες παρατηρήσεις ισχύουν και για τα εργασιακά περιβάλλοντα, όπου παρά τους περί του αντιθέτου ισχυρισμούς, οι Έλληνες φαίνεται ν’ αναμένουν και να προσαρμόζονται καλύτερα σε πιο ιεραρχικές δομές και παραδοσιακούς ρόλους.

Οι θέσεις του Heidt στο δικό μου νοητικό σύμπαν συμπληρώνουν την ανάλυση της ελληνικής κουλτούρας από τον Hofstede.

Συμπτωματικά, κι οι διαστάσεις της κουλτούρας είναι έξη. Μπορεί να υπάρχει σχέση; Σε κάποιους άξονες η σχέση φαίνεται προφανής. Πχ το Power distance αντιστοιχεί στο Authority του Heidt κι εκφράζεται πολύ καλά με το παράδειγμα του πληθυντικού προς τους μεγαλύτερους και για τις δύο διαστάσεις, κουλτούρας κι ηθικής.

 Και το masculinity/femininity μπορεί ν’ αντιστοιχεί στο care αφού η φροντίδα είναι κάτι κατεξοχήν μητρικό και θηλυκό κι από κει πηγάζει κι η αντίστοιχη ηθική διάσταση.


Τι σημασία έχουν όλ’ αυτά θα σκέφτεστε, αν έχετε διαβάσει μέχρις αυτό το σημείο. Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν ξέρει. Αποτελούν προσπάθειες αποκρυπτογράφησης αυτού του ομιχλώδους τοπίου που διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια με τις εθνικιστικές επιλογές, τους απομονωτισμούς και το φλερτάρτισμα με την απολυταρχία.

Μπορούν να προσφέρουν λύση; Δεν ξέρω. Φωτίζουν πάντως πλευρές του προβλήματος, κι αυτό είναι μια αρχή.